ISO 42001

AI-geletterdheid: wat artikel 4 nu van u vraagt

Artikel 4 van de AI-verordening vraagt sinds de Digital Omnibus maatregelen ter ondersteuning van AI-geletterdheid. Lees wat dat betekent, voor wie het geldt en hoe u het per rol aantoont.

Niels 7 min. leestijd

AI-geletterdheid: wat artikel 4 nu van u vraagt

Sinds februari 2025 staat AI-geletterdheid in de wet. Sinds 27 juli 2026 staat er iets anders. Wie zijn opleidingsplan nog baseert op een artikel of presentatie van vorig jaar, werkt met een eis die niet meer zo geldt.

Artikel 4 van de AI-verordening (AI Act), Verordening (EU) 2024/1689, is samen met de verboden praktijken op 2 februari 2025 van toepassing geworden. De Digital Omnibus, Verordening (EU) 2026/1744, heeft het artikel per 27 juli 2026 vervangen. De plicht is er nog steeds, maar de lat ligt anders. Dit artikel legt uit wat artikel 4 nu vraagt, voor wie het geldt en hoe u het aantoonbaar inricht met ISO/IEC 42001.

Wat vraagt artikel 4 nu van u?

Kort gezegd: een aanpak, geen diploma. U zorgt dat de mensen die met AI werken, worden ondersteund om dat verantwoord te doen. Hoe u dat doet, bepaalt u zelf, afgestemd op de systemen die u gebruikt en de rollen in uw organisatie. Wat telt, is dat u de maatregelen kunt laten zien en kunt onderbouwen waarom ze passen.

Wat is AI-geletterdheid?

AI-geletterdheid gaat over de kennis en vaardigheden om AI-systemen verstandig in te zetten. Denk aan begrijpen wat een systeem wel en niet kan, weten wanneer de uitkomst gecontroleerd moet worden, herkennen wanneer iets misgaat en weten waar u dat meldt. Het is geen technische opleiding tot data scientist. Een medewerker klantenservice die met een chatbot werkt, heeft andere kennis nodig dan een ontwikkelaar die een voorspelmodel bouwt.

Daarom is AI-geletterdheid altijd gekoppeld aan een rol en een systeem. Wie de basis van een AI-managementsysteem nog wil opfrissen, leest eerst ISO 42001 uitgelegd: wat is een AI-managementsysteem?

Wat is er veranderd met de Digital Omnibus?

De oorspronkelijke tekst van artikel 4 legde de nadruk op het kennisniveau van het personeel. De vervangende tekst legt de nadruk op wat de organisatie doet: maatregelen ter ondersteuning. Er is geen voorgeschreven niveau per persoon meer. Dat maakt de plicht niet lichter in uitvoering, wel duidelijker in wat u moet kunnen aantonen.

Onderwerp Tot 27 juli 2026 Sinds 27 juli 2026
Kern van de plicht Gericht op het kennisniveau van personeel Maatregelen ter ondersteuning van AI-geletterdheid
Niveau per persoon Uitgangspunt in de oorspronkelijke tekst Niet voorgeschreven
Wie de plicht heeft Aanbieders en gebruiksverantwoordelijken Aanbieders en gebruiksverantwoordelijken
Wat u laat zien Dat medewerkers voldoende weten Welke maatregelen u neemt en dat die werken

Let op bij het lezen van oudere bronnen. Teksten van vóór de Digital Omnibus beschrijven nog de oude eis. Gebruik voor de actuele stand de geconsolideerde tekst. Een volledig overzicht van wat wanneer geldt, staat in de AI-verordening na de Digital Omnibus: alle data op een rij.

Voor wie geldt artikel 4?

Artikel 4 geldt voor aanbieders en voor gebruiksverantwoordelijken. Dat laatste is de organisatie die een AI-systeem onder eigen verantwoordelijkheid gebruikt. De individuele medewerker is de gebruiker; de plicht ligt bij de organisatie.

Belangrijk: artikel 4 geldt ongeacht de risicoklasse. Ook een systeem met minimaal risico, zoals Microsoft 365 Copilot voor dagelijks schrijfwerk, valt eronder. Voor zulke systemen is AI-geletterdheid zelfs de enige specifieke eis uit de AI-verordening. Bij systemen met een hoog risico komt er meer bij: artikel 26 vraagt dan dat menselijk toezicht wordt uitgeoefend door bekwame personen. Die verplichtingen gelden voor bijlage III vanaf 2 december 2027 en worden uitgelegd in wanneer is een AI-systeem hoog risico? Of uw organisatie verder onder ISO/IEC 42001 valt, leest u in voor wie is ISO 42001 bedoeld?

Hoe richt u maatregelen per rol in?

Begin bij de AI-systemen die u gebruikt of ontwikkelt en de mensen die ermee werken. Bepaal per rol wat iemand moet weten en kunnen. Een praktische indeling ziet er zo uit:

  • Alle medewerkers: een basismodule over verantwoord gebruik van AI, de regels uit het gebruiksbeleid, wat niet in een AI-tool mag worden ingevoerd en hoe u een zorg meldt.
  • Gebruikers van een specifiek systeem: een systeemgerichte instructie over het beoogd gebruik, de beperkingen en wanneer de uitkomst gecontroleerd moet worden.
  • Menselijk toezichthouders: training in het beoordelen van de uitkomst, ingrijpen en vastleggen, zeker bij een systeem met een hoog risico zoals cv-voorselectie.
  • Ontwikkelaars: kennis van verificatie en validatie, datakwaliteit, logging en de eisen voor transparantie.
  • Directie en AI-commissie: inzicht in de AI-verordening, de risico’s van de eigen AI-systemen en hun eigen rol bij besluiten.

In ISO/IEC 42001 hoort dit bij clausule 7.2 (competentie) en 7.3 (bewustzijn). In de documentenset werkt u het uit in de procedure AIMS-P-7.2 Competentie en AI-geletterdheid, het opleidingsplan AIMS-F-7.2-02 Opleidingsplan AI-geletterdheid, de competentiematrix AIMS-F-7.2-01 en het bewustzijnsprogramma AIMS-F-7.3-01. Zo is de ondersteuning uit artikel 4 meteen een onderdeel van uw managementsysteem, en geen los project.

Koppel het opleidingsplan aan uw AI-inventaris. Komt er een nieuw AI-systeem bij, of krijgt een bestaand systeem een nieuwe functie, dan bepaalt u direct wie welke instructie nodig heeft. Zo groeit de ondersteuning mee met het werkelijke gebruik van AI in uw organisatie.

Hoe toont u aan dat de maatregelen werken?

Hier gaat het in de praktijk vaak mis. Een auditor van een certificatie-instelling vindt geregeld opleidingen zonder effectmeting: er is een presentielijst, maar niemand weet of het iets heeft opgeleverd. Clausule 7.2 vraagt bewijs van competentie, en dat is meer dan aanwezigheid.

Leg daarom per maatregel vast hoe u het effect toetst. Denk aan een korte toets na de basismodule, steekproeven in het logboek menselijk toezicht (AIMS-F-A.9.2-02), het aantal gemelde zorgen en incidenten, en de bevindingen uit de interne audit. Registreer de uitkomst in AIMS-F-7.2-03 Opleidingsregistratie en effectiviteit. Blijkt een maatregel niet te werken, dan past u hem aan en legt u dat vast. Hoe dit in een totale aanpak past, leest u in het stappenplan naar ISO/IEC 42001-certificering.

Veelgestelde vragen

Geldt artikel 4 ook als wij alleen ChatGPT of Copilot gebruiken?

Ja. Artikel 4 geldt voor elke gebruiksverantwoordelijke, ook bij systemen met minimaal risico. Gebruiken medewerkers een AI-assistent in hun werk, dan neemt u maatregelen die hen ondersteunen om dat verantwoord te doen. Een kort gebruiksbeleid met een basismodule is een gangbare start.

Moet elke medewerker een certificaat of examen halen?

Nee. Sinds de Digital Omnibus schrijft artikel 4 geen niveau per persoon voor en dus ook geen certificaat. U bepaalt zelf welke maatregelen passen bij de rol en het systeem. Een toets kan wel een goede manier zijn om te meten of uw maatregelen werken.

Wat is het verschil tussen AI-geletterdheid en bewustzijn in ISO/IEC 42001?

Bewustzijn (7.3) gaat over weten dat er een AI-beleid is, wat uw bijdrage is en wat de gevolgen zijn als u zich er niet aan houdt. Competentie (7.2) gaat over de kennis en vaardigheden voor een specifieke rol. AI-geletterdheid uit artikel 4 raakt aan beide en past daarom goed in dezelfde procedure.

Hoe vaak moet de training worden herhaald?

De verordening noemt geen frequentie. Leg zelf een vaste cyclus vast in het opleidingsplan en herhaal daarnaast bij elke aanleiding: een nieuw AI-systeem, een nieuwe functie bij een bestaand systeem, een nieuwe rol of een incident dat laat zien dat kennis ontbreekt.

Wie is verantwoordelijk voor AI-geletterdheid in de organisatie?

De plicht ligt bij de organisatie als aanbieder of gebruiksverantwoordelijke. Intern wijst u een eigenaar aan, vaak de AI-governanceverantwoordelijke samen met HR. Leidinggevenden zorgen dat hun medewerkers de juiste module volgen. De directie stelt de middelen beschikbaar en beoordeelt de resultaten in de directiebeoordeling.

Conclusie

Artikel 4 vraagt sinds 27 juli 2026 maatregelen ter ondersteuning van AI-geletterdheid, zonder voorgeschreven niveau per persoon. Dat geeft ruimte, maar ook de plicht om te onderbouwen wat u doet en waarom. De sterkste aanpak koppelt de maatregelen aan rollen en systemen, legt ze vast en meet het effect.

De Online ISO Coach neemt AI-geletterdheid en competentie op als vaste stap in de route naar certificering. Wilt u direct aan de slag met een opleidingsplan per rol en een registratie met effectiviteitstoets, bekijk dan de documenttemplates voor ISO/IEC 42001.

Veelgestelde vragen

Geldt artikel 4 ook als wij alleen ChatGPT of Copilot gebruiken?

Ja. Artikel 4 geldt voor elke gebruiksverantwoordelijke, ook bij systemen met minimaal risico. Gebruiken medewerkers een AI-assistent in hun werk, dan neemt u maatregelen die hen ondersteunen om dat verantwoord te doen. Een kort gebruiksbeleid met een basismodule is een gangbare start.

Moet elke medewerker een certificaat of examen halen?

Nee. Sinds de Digital Omnibus schrijft artikel 4 geen niveau per persoon voor en dus ook geen certificaat. U bepaalt zelf welke maatregelen passen bij de rol en het systeem. Een toets kan wel een goede manier zijn om te meten of uw maatregelen werken.

Wat is het verschil tussen AI-geletterdheid en bewustzijn in ISO/IEC 42001?

Bewustzijn (7.3) gaat over weten dat er een AI-beleid is, wat uw bijdrage is en wat de gevolgen zijn als u zich er niet aan houdt. Competentie (7.2) gaat over de kennis en vaardigheden voor een specifieke rol. AI-geletterdheid uit artikel 4 raakt aan beide en past daarom goed in dezelfde procedure.

Hoe vaak moet de training worden herhaald?

De verordening noemt geen frequentie. Leg zelf een vaste cyclus vast in het opleidingsplan en herhaal daarnaast bij elke aanleiding: een nieuw AI-systeem, een nieuwe functie bij een bestaand systeem, een nieuwe rol of een incident dat laat zien dat kennis ontbreekt.

Wie is verantwoordelijk voor AI-geletterdheid in de organisatie?

De plicht ligt bij de organisatie als aanbieder of gebruiksverantwoordelijke. Intern wijst u een eigenaar aan, vaak de AI-governanceverantwoordelijke samen met HR. Leidinggevenden zorgen dat hun medewerkers de juiste module volgen. De directie stelt de middelen beschikbaar en beoordeelt de resultaten in de directiebeoordeling.

Verder lezen over ISO 42001

Alle artikelen over ISO 42001

ISO 42001

AI-managementsysteem met kant-en-klare templates, Coach en kennisbank.

Pakket bekijken