ISO 42001

Impactbeoordeling, DPIA en FRIA: drie beoordelingen naast elkaar

De impactbeoordeling uit ISO/IEC 42001, de DPIA uit de AVG en de FRIA uit artikel 27 AI-verordening naast elkaar: wie, wanneer, wat ze vragen en hoe u ze combineert.

Niels 7 min. leestijd

Impactbeoordeling, DPIA en FRIA: drie beoordelingen naast elkaar

Een AI-systeem dat sollicitanten voorselecteert, kan drie beoordelingen tegelijk oproepen: de impactbeoordeling uit ISO/IEC 42001, een DPIA uit de AVG en een FRIA uit de AI-verordening. Drie formulieren en drie keer dezelfde vragen? Dat hoeft niet, als u weet wat elke beoordeling vraagt, wie hem moet doen en waar ze overlappen.

De drie beoordelingen komen uit verschillende bronnen en hebben elk een eigen aanleiding. De impactbeoordeling van AI-systemen is een vereiste van de norm. De DPIA, voluit de gegevensbeschermingseffectbeoordeling, is een plicht uit de AVG. De FRIA, de beoordeling van de gevolgen voor de grondrechten, komt uit artikel 27 van de AI-verordening. Dit artikel zet ze naast elkaar en laat zien hoe u ze in één dossier combineert. Hoe de impactbeoordeling in de risicoaanpak past, leest u in AI-risicobeoordeling volgens ISO 42001.

Hoe verhouden impactbeoordeling, DPIA en FRIA zich tot elkaar?

De drie beoordelingen stellen deels dezelfde vragen, maar vanuit een ander vertrekpunt. Wie de verschillen kent, kan het werk één keer goed doen en het resultaat drie keer gebruiken.

Wat is de impactbeoordeling van AI-systemen?

Clausule 6.1.4 van ISO/IEC 42001 vraagt een proces om de gevolgen van AI-systemen voor personen, groepen en de samenleving te beoordelen. Dat omvat ook redelijkerwijs te voorzien misbruik, de technische en maatschappelijke context en de landen waar het systeem wordt ingezet. Het resultaat legt u vast en deelt u waar dat passend is. Clausule 8.4 vraagt dat u de beoordeling uitvoert op geplande momenten en bij significante wijzigingen. In bijlage A werken A.5.2 tot en met A.5.5 dit uit: het proces, de documentatie, de impact op personen en groepen en de maatschappelijke impact.

Dit is een nieuw onderdeel zonder tegenhanger in ISO 27001. Bijlage B noemt onderwerpen om langs te lopen. Voor personen gaat het onder meer om eerlijkheid, verantwoording, transparantie, privacy, veiligheid, gezondheid en toegankelijkheid. Voor de samenleving om milieu, economie, democratie en overheid, volksgezondheid, cultuur en het versterken van bias. De richtlijn ISO/IEC 42005:2025 geeft verdere houvast. Een uitgebreide uitleg vindt u in het kennisbankartikel over de impactbeoordeling van AI-systemen.

Wanneer is een DPIA nodig?

De AVG vraagt een DPIA (art. 35) wanneer een verwerking van persoonsgegevens waarschijnlijk een hoog risico oplevert voor de rechten en vrijheden van personen. Bij AI is dat snel aan de orde, zeker als een systeem mensen beoordeelt of selecteert. Artikel 22 van de AVG geeft personen bovendien bescherming tegen besluiten die volledig geautomatiseerd worden genomen.

De DPIA kijkt dus naar persoonsgegevens. Een AI-systeem zonder persoonsgegevens, zoals een voorspelmodel voor voorraad en inkoop, valt meestal buiten de DPIA. Het kan wel een impactbeoordeling onder ISO/IEC 42001 nodig hebben, bijvoorbeeld als het gevolgen heeft voor leveranciers of het milieu.

Wie moet een FRIA uitvoeren, en wanneer?

Artikel 27 van de AI-verordening verplicht een FRIA voor drie groepen gebruiksverantwoordelijken van AI-systemen met een hoog risico:

  • publiekrechtelijke organen;
  • private partijen die openbare diensten verlenen;
  • gebruiksverantwoordelijken van bepaalde systemen uit bijlage III punt 5, namelijk voor kredietwaardigheid en voor levens- en ziektekostenverzekeringen.

De verplichtingen voor AI-systemen met een hoog risico uit bijlage III gelden vanaf 2 december 2027. Dat is de datum na de Digital Omnibus; meer over het schema leest u in alle data van de AI-verordening op een rij. Of een systeem hoog risico is, bepaalt u eerst met een classificatie, zoals uitgelegd in wanneer is een AI-systeem hoog risico. De FRIA mag voortbouwen op een DPIA die er al is.

Waar overlappen de drie beoordelingen?

Alle drie kijken naar mogelijke schade voor mensen, vragen om een beschrijving van het systeem en het gebruik, en eisen dat u maatregelen vastlegt. Het verschil zit in de aanleiding, de reikwijdte en wie verantwoordelijk is.

Impactbeoordeling AI-systemen DPIA FRIA
Bron ISO/IEC 42001, 6.1.4 en 8.4, A.5 AVG art. 35 AI-verordening art. 27
Aanleiding Elk AI-systeem binnen het toepassingsgebied, waar de drempeltoets dat aangeeft Verwerking van persoonsgegevens met waarschijnlijk hoog risico Bepaalde AI-systemen met een hoog risico bij de drie genoemde groepen
Kijkt naar Personen, groepen en samenleving, inclusief misbruik Rechten en vrijheden bij de verwerking van persoonsgegevens Grondrechten van de personen die het systeem raakt
Wie De organisatie met het AI-managementsysteem De verwerkingsverantwoordelijke De gebruiksverantwoordelijke
Wanneer Bij ingebruikname, op geplande momenten en bij significante wijzigingen Vóór de verwerking Vóór het eerste gebruik, voor hoog risico onder bijlage III vanaf 2 december 2027

De overlap zit vooral in het eerste deel van elke beoordeling: de beschrijving van het systeem, het beoogde doel, de groepen die het raakt en de maatregelen voor menselijk toezicht. Leg die beschrijving één keer vast en verwijs ernaar. Wijs per AI-systeem één eigenaar aan die het dossier bijhoudt, en betrek bij de privacyonderdelen uw privacyspecialist. Zo voorkomt u drie versies van hetzelfde verhaal die na een wijziging uit elkaar gaan lopen.

Hoe combineert u ze in één dossier?

Een gecombineerd formulier voor de impactbeoordeling, de FRIA en de DPIA is toegestaan en sluit aan op ISO/IEC 42005. Een werkbare volgorde is:

  1. Doe per AI-systeem een drempeltoets: is een impactbeoordeling nodig, verwerkt het systeem persoonsgegevens en valt het onder artikel 27 (AIMS-F-6.1.4-01)?
  2. Voer de impactbeoordeling uit als basis, met de onderwerpen voor personen en samenleving (AIMS-F-6.1.4-02).
  3. Hergebruik een bestaande DPIA of laat de privacyonderdelen aansluiten op uw DPIA-proces.
  4. Vul de FRIA aan waar artikel 27 dat vraagt, voortbouwend op de DPIA (AIMS-AA-27).
  5. Registreer de uitkomst met datum, versie en volgende herziening (AIMS-F-6.1.4-03) en neem de gevolgen mee in de risicobeoordeling.

Neem de cv-voorselectie van een leverancier (AI-003). Het systeem valt onder bijlage III punt 4 (werkgelegenheid) en is dus een AI-systeem met een hoog risico. Een private werkgever valt meestal niet onder de FRIA-plicht van artikel 27, maar een impactbeoordeling en een toets op de DPIA-plicht zijn wel nodig. Bij Microsoft 365 Copilot (AI-002) is de impact op personen kleiner, maar ook daar beoordeelt u privacy en het gebruik van de uitkomsten.

Veelgestelde vragen

Waarom heet het impactbeoordeling en niet effectbeoordeling, zoals bij DPIA en FRIA?

Om verwarring te voorkomen. In het Nederlands zijn de gegevensbeschermingseffectbeoordeling (DPIA) en de effectbeoordeling op het gebied van de grondrechten (FRIA) al vaste begrippen. Daarom heet de beoordeling uit 6.1.4 de impactbeoordeling van AI-systemen.

Moet een mkb-bedrijf dat AI bij werving gebruikt een FRIA doen?

Niet automatisch. De FRIA-plicht geldt voor publiekrechtelijke organen, private partijen die openbare diensten verlenen en voor systemen voor kredietwaardigheid en levens- en ziektekostenverzekeringen. Een gewone werkgever valt daar meestal buiten. De verplichtingen van artikel 26 gelden voor hem vanaf 2 december 2027 wel. Wat dat per rol betekent, leest u in aanbieder of gebruiksverantwoordelijke.

Vervangt een DPIA de impactbeoordeling uit ISO/IEC 42001?

Nee. De DPIA gaat over persoonsgegevens. De impactbeoordeling kijkt ook naar maatschappelijke gevolgen, misbruik en milieu, en geldt ook voor systemen zonder persoonsgegevens. Een bestaande DPIA is wel een goede bouwsteen.

Hoe vaak werkt u de impactbeoordeling bij?

Op geplande momenten en bij significante wijzigingen (8.4), zoals een nieuwe modelversie of een nieuw gebruik. Een impactbeoordeling die na een wijziging nooit is herzien, is een bekende auditbevinding.

Wat geldt er extra voor overheidsorganisaties?

Publiekrechtelijke organen vallen onder de FRIA-plicht bij AI-systemen met een hoog risico. In Nederland werken overheden daarnaast met het Algoritmeregister en de IAMA. Die kunt u naast de impactbeoordeling gebruiken. Hoe de norm zich verder tot de wet verhoudt, leest u in ISO/IEC 42001 en de AI-verordening.

Conclusie

Impactbeoordeling, DPIA en FRIA hebben elk een eigen grondslag, maar overlappen sterk. Begin met een drempeltoets per AI-systeem, gebruik de impactbeoordeling als basis en laat DPIA en FRIA daarop aansluiten. Zo doet u het werk één keer en blijft het dossier bij wijzigingen actueel. Een gecombineerd formulier en een register vindt u in de documenttemplates voor ISO 42001. Meer over het complete pakket leest u op de pagina over ISO 42001.

Veelgestelde vragen

Waarom heet het impactbeoordeling en niet effectbeoordeling, zoals bij DPIA en FRIA?

Om verwarring te voorkomen. In het Nederlands zijn de gegevensbeschermingseffectbeoordeling (DPIA) en de effectbeoordeling op het gebied van de grondrechten (FRIA) al vaste begrippen. Daarom heet de beoordeling uit 6.1.4 de impactbeoordeling van AI-systemen.

Moet een mkb-bedrijf dat AI bij werving gebruikt een FRIA doen?

Niet automatisch. De FRIA-plicht geldt voor publiekrechtelijke organen, private partijen die openbare diensten verlenen en voor systemen voor kredietwaardigheid en levens- en ziektekostenverzekeringen. Een gewone werkgever valt daar meestal buiten. De verplichtingen van artikel 26 gelden voor hem vanaf 2 december 2027 wel. Wat dat per rol betekent, leest u in aanbieder of gebruiksverantwoordelijke.

Vervangt een DPIA de impactbeoordeling uit ISO/IEC 42001?

Nee. De DPIA gaat over persoonsgegevens. De impactbeoordeling kijkt ook naar maatschappelijke gevolgen, misbruik en milieu, en geldt ook voor systemen zonder persoonsgegevens. Een bestaande DPIA is wel een goede bouwsteen.

Hoe vaak werkt u de impactbeoordeling bij?

Op geplande momenten en bij significante wijzigingen (8.4), zoals een nieuwe modelversie of een nieuw gebruik. Een impactbeoordeling die na een wijziging nooit is herzien, is een bekende auditbevinding.

Wat geldt er extra voor overheidsorganisaties?

Publiekrechtelijke organen vallen onder de FRIA-plicht bij AI-systemen met een hoog risico. In Nederland werken overheden daarnaast met het Algoritmeregister en de IAMA. Die kunt u naast de impactbeoordeling gebruiken. Hoe de norm zich verder tot de wet verhoudt, leest u in ISO/IEC 42001 en de AI-verordening.

Verder lezen over ISO 42001

Alle artikelen over ISO 42001

ISO 42001

AI-managementsysteem met kant-en-klare templates, Coach en kennisbank.

Pakket bekijken