ISO 42001

De ondernemingsraad en AI: instemming en informatie

Wanneer heeft de ondernemingsraad instemmingsrecht bij AI en wat moet u werknemers vertellen? Over WOR art. 27 lid 1 sub l, art. 26 van de AI-verordening en de rol van ISO/IEC 42001.

Niels 7 min. leestijd

De ondernemingsraad en AI: instemming en informatie

AI komt vaak niet binnen via een directiebesluit, maar via een update van een leverancier. Copilot staat ineens aan, de HR-software krijgt een slimme scorefunctie, het klantcontactsysteem gaat gesprekken analyseren. De ondernemingsraad hoort er pas van als medewerkers vragen stellen. Dan is het eigenlijk al te laat.

Bij AI op de werkvloer spelen twee kaders die elkaar aanvullen. De Wet op de ondernemingsraden (WOR) geeft de ondernemingsraad instemmingsrecht bij systemen die gedrag of prestaties van werknemers kunnen volgen. De AI-verordening (AI Act) verplicht gebruiksverantwoordelijken van AI-systemen met een hoog risico om werknemers en hun vertegenwoordigers te informeren. ISO/IEC 42001 geeft u de structuur om beide te borgen. In dit artikel leest u hoe dat samenkomt.

Welke rol heeft de ondernemingsraad bij AI: instemming en informatie?

De ondernemingsraad heeft bij AI twee ingangen: instemming vooraf als een systeem werknemers kan volgen, en informatie over AI-systemen met een hoog risico die op de werkplek worden ingezet. Hieronder leest u per vraag wat dat voor uw organisatie betekent.

Wanneer heeft de ondernemingsraad instemmingsrecht bij AI?

Volgens art. 27 lid 1 sub l van de WOR heeft de ondernemingsraad instemmingsrecht bij een regeling over systemen die gedrag of prestaties van werknemers kunnen volgen. Het gaat dus niet om de vraag of u dat volgen van plan bent, maar of het systeem ertoe in staat is. Veel AI-toepassingen kunnen dat: gebruiksstatistieken per medewerker, analyse van klantgesprekken, scores voor productiviteit. De tabel past dit toe op de vaste voorbeelden uit onze documentenset. Het is een eerste inschatting, geen juridisch oordeel; leg twijfelgevallen voor aan de ondernemingsraad of een jurist.

AI-systeem raakt werknemers instemming (WOR art. 27 lid 1 sub l) informatie (art. 26 AI-verordening)
AI-002 Microsoft 365 Copilot alle medewerkers gebruiken het; gebruiksgegevens kunnen inzicht geven in gedrag mogelijk, als u gebruiksgegevens per medewerker kunt inzien of analyseren niet van toepassing (minimaal risico)
AI-001 klantenservicechatbot medewerkers nemen gesprekken van de chatbot over mogelijk, als gesprekken of prestaties van medewerkers worden geanalyseerd niet van toepassing (beperkt risico)
AI-003 cv-voorselectie raakt vooral sollicitanten, bij interne vacatures ook werknemers afhankelijk van het gebruik, laat dit beoordelen ja, hoog risico (bijlage III punt 4), vanaf 2 december 2027
AI-004 voorspelmodel voorraad gebruikt geen gegevens over werknemers in de regel niet niet van toepassing (minimaal risico)

Waarom cv-voorselectie onder hoog risico valt, leest u in wanneer is een AI-systeem hoog risico? Dat een AI-systeem buiten de AI-verordening weinig verplichtingen heeft, zegt dus niets over het instemmingsrecht. Copilot is voor de AI-verordening minimaal risico, maar kan voor de WOR wel degelijk relevant zijn. Leg het besluit van de ondernemingsraad en eventuele voorwaarden vast bij het AI-systeem in uw inventaris, zodat u en een auditor kunnen zien dat het systeem met instemming in gebruik is.

Wat moet u volgens de AI-verordening aan werknemers vertellen?

Art. 26 regelt de plichten van gebruiksverantwoordelijken van AI-systemen met een hoog risico. Daar horen twee informatieplichten bij: u informeert werknemers en hun vertegenwoordigers over het gebruik van zo’n systeem op de werkplek, en u informeert betrokkenen als het systeem wordt gebruikt bij besluiten over hen. Bij AI-003 zijn dat ook de sollicitanten. Voor zelfstandige systemen uit bijlage III gelden deze plichten vanaf 2 december 2027. Doe het in de praktijk voordat u het systeem in gebruik neemt, dan kunt u reacties nog verwerken.

Voor alle AI geldt verder art. 4 over AI-geletterdheid. Sinds de Digital Omnibus neemt u maatregelen ter ondersteuning van AI-geletterdheid, zonder voorgeschreven niveau per persoon. De ondernemingsraad is een logische gesprekspartner bij het opleidingsplan; zie AI-geletterdheid: wat artikel 4 nu van u vraagt.

Hoe past de ondernemingsraad in ISO/IEC 42001?

ISO/IEC 42001 vraagt dat u belanghebbenden en hun eisen bepaalt (4.2). De ondernemingsraad hoort in dat register, in onze set AIMS-F-4.2-01 Register belanghebbenden en hun eisen. Het instemmingsrecht zelf neemt u op in AIMS-F-4.2-02 Register wettelijke, contractuele en andere eisen, naast de AI-verordening en de AVG. Verder raken drie onderdelen van de norm de ondernemingsraad direct:

  • communicatie (7.4): wanneer en hoe u de ondernemingsraad informeert, vastgelegd in AIMS-F-7.4-01 Communicatieplan;
  • melden van zorgen (A.3.3): medewerkers moeten zorgen over AI kunnen melden, los van beveiligingsincidenten;
  • impact op personen en groepen (A.5.4): werknemers zijn betrokkenen, en hun belangen horen in de impactbeoordeling van AI-systemen.

Let ook op A.2.3, de afstemming van het AI-beleid met ander beleid. Auditors vinden vaak dat aanpalend beleid niet is bijgewerkt voor AI. Het personeelsbeleid en het privacybeleid zijn daarbij de eerste kandidaten. Hoe u het AI-beleid zelf opzet, leest u in een AI-beleid schrijven dat een auditor overtuigt.

Wat legt u de ondernemingsraad voor?

Een instemmingsaanvraag over AI overtuigt als die concreet is. Gebruik de documenten die u voor ISO/IEC 42001 toch al maakt. Een goede aanvraag beschrijft:

  • het beoogde doel van het systeem en wat het niet mag, uit AIMS-F-A.9.4-01 Verklaring beoogd gebruik;
  • welke gegevens over werknemers het systeem verwerkt, wie toegang heeft en hoe lang u ze bewaart;
  • of het systeem besluiten neemt of voorbereidt, en hoe menselijk toezicht is geregeld;
  • de uitkomst van de impactbeoordeling en, waar nodig, de gegevensbeschermingseffectbeoordeling (DPIA, art. 35 AVG);
  • hoe u omgaat met geautomatiseerde besluitvorming (art. 22 AVG);
  • hoe medewerkers zorgen kunnen melden en wanneer u de inzet evalueert.

Hoe impactbeoordeling en DPIA zich tot elkaar verhouden, leest u in impactbeoordeling, DPIA en FRIA naast elkaar. Het menselijk toezicht werkt u uit volgens menselijk toezicht op AI goed regelen.

Hoe voorkomt u dat AI ongemerkt binnenkomt?

De grootste valkuil is niet een conflict met de ondernemingsraad, maar AI die niemand heeft aangemeld. Zorg dat elk nieuw AI-gebruik door een intake gaat, in onze set AIMS-F-A.9.2-01 Intake nieuw AI-gebruik. Neem daarin de vraag op of het systeem gedrag of prestaties van werknemers kan volgen; bij ja gaat het eerst naar de ondernemingsraad. Houd de AI-inventaris actueel, want die laat zien welke systemen er al zijn; zie een AI-inventaris opstellen in vijf stappen.

Let ook op leveranciers. Een nieuwe functie in bestaande software kan een systeem ineens geschikt maken om medewerkers te volgen. Spreek af dat de leverancier zulke wijzigingen vooraf meldt, en beoordeel ze opnieuw; zie AI-leveranciers beoordelen. Bespreek het overzicht van AI-systemen daarnaast periodiek met de ondernemingsraad, bijvoorbeeld eens per jaar, samen met de uitkomsten van monitoring en de meldingen van zorgen. Zo blijft de ondernemingsraad op de hoogte zonder dat elk klein systeem een apart traject vraagt.

Veelgestelde vragen

Heeft de ondernemingsraad instemmingsrecht bij Microsoft 365 Copilot?

Dat hangt af van de inrichting. Als u gebruiksgegevens per medewerker kunt inzien of analyseren, kan het systeem gedrag of prestaties volgen en ligt instemming voor de hand. Bespreek het vroeg met de ondernemingsraad en leg de uitkomst vast.

Geldt de informatieplicht van artikel 26 nu al?

Nee. Voor AI-systemen met een hoog risico uit bijlage III geldt die plicht vanaf 2 december 2027, voor AI in producten uit bijlage I vanaf 2 augustus 2028. Het instemmingsrecht uit de WOR geldt wel nu al.

Vervangt instemming van de ondernemingsraad de impactbeoordeling?

Nee. Instemming is een besluit over een regeling, de impactbeoordeling van AI-systemen (6.1.4) is een analyse van de gevolgen. De impactbeoordeling is juist goede invoer voor de instemmingsaanvraag.

Moet de ondernemingsraad het AI-beleid goedkeuren?

ISO/IEC 42001 schrijft dat niet voor; de directie stelt het AI-beleid vast. De norm vraagt wel dat u de eisen van belanghebbenden kent. Betrek de ondernemingsraad daarom vroeg en leg vast wat hij heeft ingebracht.

Wat als onze organisatie geen ondernemingsraad heeft?

Dan vervalt het instemmingsrecht uit de WOR, maar niet de informatieplicht van art. 26 bij AI-systemen met een hoog risico: u informeert dan de werknemers zelf. Ook de communicatie-eisen uit clausule 7.4 blijven gelden.

Wie de ondernemingsraad vroeg betrekt, voorkomt vertraging en bouwt vertrouwen op bij medewerkers. Neem de vraag naar instemming op in uw intake, gebruik de documenten van uw AI-managementsysteem als onderbouwing en houd de inventaris actueel. Op de pagina over ISO/IEC 42001 ziet u hoe deze stappen in één samenhangend pakket passen.

Veelgestelde vragen

Heeft de ondernemingsraad instemmingsrecht bij Microsoft 365 Copilot?

Dat hangt af van de inrichting. Als u gebruiksgegevens per medewerker kunt inzien of analyseren, kan het systeem gedrag of prestaties volgen en ligt instemming voor de hand. Bespreek het vroeg met de ondernemingsraad en leg de uitkomst vast.

Geldt de informatieplicht van artikel 26 nu al?

Nee. Voor AI-systemen met een hoog risico uit bijlage III geldt die plicht vanaf 2 december 2027, voor AI in producten uit bijlage I vanaf 2 augustus 2028. Het instemmingsrecht uit de WOR geldt wel nu al.

Vervangt instemming van de ondernemingsraad de impactbeoordeling?

Nee. Instemming is een besluit over een regeling, de impactbeoordeling van AI-systemen (6.1.4) is een analyse van de gevolgen. De impactbeoordeling is juist goede invoer voor de instemmingsaanvraag.

Moet de ondernemingsraad het AI-beleid goedkeuren?

ISO/IEC 42001 schrijft dat niet voor; de directie stelt het AI-beleid vast. De norm vraagt wel dat u de eisen van belanghebbenden kent. Betrek de ondernemingsraad daarom vroeg en leg vast wat hij heeft ingebracht.

Wat als onze organisatie geen ondernemingsraad heeft?

Dan vervalt het instemmingsrecht uit de WOR, maar niet de informatieplicht van art. 26 bij AI-systemen met een hoog risico: u informeert dan de werknemers zelf. Ook de communicatie-eisen uit clausule 7.4 blijven gelden. Wie de ondernemingsraad vroeg betrekt, voorkomt vertraging en bouwt vertrouwen op bij medewerkers. Neem de vraag naar instemming op in uw intake, gebruik de documenten van uw AI-managementsysteem als onderbouwing en houd de inventaris actueel. Op de pagina over ISO/IEC 42001 ziet u hoe deze stappen in één samenhangend pakket passen.

Verder lezen over ISO 42001

Alle artikelen over ISO 42001