ISO/IEC 42001

ISO/IEC 42001 en de AI-verordening: wat dekt de norm, wat niet

ISO/IEC 42001 geeft geen vermoeden van conformiteit met de AI-verordening, maar helpt wel aantonen dat u de plichten hebt belegd. Per artikel: wat de norm dekt, wat niet, en welke data nu gelden.

Bijgewerkt op 8 min. leestijd

In het kort: ISO/IEC 42001 en de AI-verordening zijn twee verschillende kaders: de norm is vrijwillig en beoordeelt uw managementsysteem, de verordening is wet en stelt eisen per AI-systeem. Een ISO/IEC 42001-certificaat geeft geen vermoeden van conformiteit met de AI-verordening. Wel legt de norm een fundament waarop u de wettelijke plichten organiseert, en helpt hij aantonen dat u die hebt belegd.

De vraag komt bij vrijwel elke kennismaking terug: als wij ISO/IEC 42001 halen, voldoen wij dan aan de AI Act? Het korte antwoord is nee. Het lange antwoord is interessanter, want de overlap is groot. Dit artikel laat zien waar de norm de verordening ondersteunt, waar hij tekortschiet en hoe u beide in één aanpak combineert.

Wat is het verschil tussen de norm en de verordening?

De AI-verordening (AI Act) is Verordening (EU) 2024/1689, in 2026 gewijzigd bij Verordening (EU) 2026/1744, de Digital Omnibus. Als verordening werkt ze rechtstreeks in alle lidstaten. ISO/IEC 42001 is een vrijwillige internationale norm. Ze verschillen op meer punten dan alleen de status.

AspectISO/IEC 42001AI-verordening
Karaktervrijwillige normEuropese wet
Wat wordt beoordeeldhet managementsysteem van de organisatieelk AI-systeem, als product
Risicobegripook risico voor de organisatie en haar doelengezondheid, veiligheid en grondrechten, per systeem
Bewijscertificaat van een certificatie-instellingonder meer technisch dossier, conformiteitsbeoordeling en registratie bij hoog risico
Wie toetsteen geaccrediteerde certificatie-instellingmarkttoezichthouders; in Nederland naar verwachting de Autoriteit Persoonsgegevens en de RDI

Een basisuitleg van de norm zelf vindt u in wat is ISO/IEC 42001. Een uitgebreidere vergelijking van de twee kaders staat in ISO 42001 versus de AI-verordening.

Waarom geeft ISO/IEC 42001 geen vermoeden van conformiteit?

Onder de AI-verordening leveren alleen geharmoniseerde normen die in het Publicatieblad van de EU zijn vermeld dat vermoeden op (art. 40). ISO/IEC 42001 staat daar niet in en is ook niet ontwikkeld op verzoek van de Europese Commissie. Dat gaat naar verwachting ook niet veranderen.

Voor het kwaliteitsbeheersysteem dat aanbieders van AI-systemen met een hoog risico nodig hebben (art. 17), wordt EN 18286 verwacht als geharmoniseerde norm. Die is in juli 2026 goedgekeurd, maar nog niet in het Publicatieblad vermeld. EN 18286 koppelt in een bijlage naar de maatregelen van bijlage A van ISO/IEC 42001. Wie ISO/IEC 42001 op orde heeft, heeft daarmee een goede basis, geen eindpunt.

Wees dus voorzichtig met beloften dat een certificaat u klaar maakt voor de wet. Het certificaat zegt dat uw managementsysteem werkt. Het zegt niets over de conformiteit van één specifiek AI-systeem.

Welke data van de AI-verordening gelden?

De verordening wordt in fasen van toepassing. De Digital Omnibus, sinds 27 juli 2026 van kracht, heeft de data voor hoog risico verschoven. Dit is de stand nu:

DatumWat geldt
1 augustus 2024inwerkingtreding van de AI-verordening
2 februari 2025verboden AI-praktijken (art. 5) en AI-geletterdheid (art. 4)
2 augustus 2025verplichtingen voor AI-modellen voor algemene doeleinden
2 augustus 2026transparantieverplichtingen (art. 50)
2 december 2026twee nieuwe verboden: AI die realistische intieme beelden zonder toestemming of kindermisbruikmateriaal genereert of manipuleert; uiterste datum voor machineleesbare markering van synthetische inhoud door systemen die al eerder op de markt waren
2 december 2027AI-systemen met een hoog risico uit bijlage III, zoals werving, onderwijs en kredietbeoordeling
2 augustus 2028AI-systemen met een hoog risico uit bijlage I: AI in producten

De markeringstermijn van 2 december 2026 geldt voor systemen die al vóór 2 augustus 2026 op de markt waren. Let ook op bij art. 4. Sinds de Digital Omnibus nemen aanbieders en gebruiksverantwoordelijken maatregelen ter ondersteuning van AI-geletterdheid. Een voorgeschreven niveau per persoon is er niet. Meer daarover in AI-geletterdheid: wat artikel 4 nu van u vraagt. Alle data met toelichting staan in de AI-verordening na de Digital Omnibus.

Waar ondersteunt ISO/IEC 42001 de AI-verordening?

Er bestaat geen officiële koppeltabel van de Commissie, het AI-bureau of CEN. De tabel hieronder volgt een niet-officiële analyse en laat per artikel zien hoeveel de norm afdekt en wat u zelf aanvult.

ArtikelEisDekking door ISO/IEC 42001Wat u aanvult
art. 4AI-geletterdheid7.2 en 7.3opleidingsplan per rol
art. 5verboden praktijken4.1 (wetgeving als extern onderwerp)screening per AI-systeem
art. 9risicobeheersysteemop organisatieniveaurisicodossier per systeem
art. 10data en datagovernanceA.7 (principes)herkomst, bias en bewaring per systeem
art. 11technische documentatieA.6.2.7technisch dossier volgens bijlage IV
art. 12loggingA.6.2.8automatische logging en bewaring
art. 13informatie aan gebruiksverantwoordelijkenA.8.2gebruiksinstructies
art. 14menselijk toezichtA.9.2 (deels)ontwerp van de toezichtmaatregelen
art. 15nauwkeurigheid, robuustheid, cyberbeveiligingA.6.2.4 en A.6.2.6testprotocol en meetwaarden
art. 17kwaliteitsbeheersysteemdeelshiatenlijst
art. 26plichten gebruiksverantwoordelijkealgemeenprocedure per hoog-risicosysteem
art. 27beoordeling van de gevolgen voor de grondrechtennietapart sjabloon, aanvullend op de DPIA
art. 50transparantieA.8 (deels)procedure transparantie
art. 72monitoring na het in de handel brengen9.1monitoringplan
art. 73melding van ernstige incidentenniet (geen termijnen)procedure met meldtermijnen

Het patroon is duidelijk. Waar de verordening een proces vraagt, levert de norm vaak het kader. Waar de verordening een concreet product, een termijn of een beoordeling per systeem vraagt, moet u aanvullen. De maatregelen zelf staan uitgelegd in de 38 beheersmaatregelen van bijlage A.

Wat dekt ISO/IEC 42001 niet?

Naast de lege plekken in de tabel springen vijf hiaten eruit, vooral voor aanbieders van AI-systemen met een hoog risico:

  1. Geen compliancestrategie per AI-systeem. De norm denkt in een managementsysteem, de verordening in producten.
  2. Geen vooraf bepaald wijzigingsbeheer voor systemen die na ingebruikname doorleren.
  3. Geen meldtermijnen. Art. 73 verplicht de aanbieder een ernstig incident te melden uiterlijk 15 dagen na kennisname, 2 dagen bij een wijdverspreide inbreuk of een ernstig incident met kritieke infrastructuur, en 10 dagen bij overlijden.
  4. De leveranciersketen en herleidbaarheid worden niet per systeem geregeld.
  5. Geen beoordeling van de gevolgen voor de grondrechten (art. 27). De impactbeoordeling van AI-systemen (6.1.4) komt in de buurt, maar is niet hetzelfde.

Ook de indeling in risicoklassen en de toets op verboden praktijken voegt u zelf toe. De norm vraagt dat u wetgeving als extern onderwerp meeneemt, maar schrijft de klassen van de verordening niet voor. Lees meer over de klassen in verboden AI-praktijken en wanneer is een AI-systeem hoog risico.

Wat betekent dit voor een gebruiksverantwoordelijke?

De meeste mkb-organisaties kopen AI in. Voor hen zijn deze plichten het belangrijkst:

  • art. 4: maatregelen ter ondersteuning van AI-geletterdheid van medewerkers die met AI werken;
  • art. 5: geen verboden praktijken inzetten;
  • art. 26, bij een AI-systeem met een hoog risico: gebruik volgens de gebruiksinstructies, menselijk toezicht door bekwame personen, inputdata die relevant en representatief zijn voor zover u die beheerst, monitoring, logs minstens zes maanden bewaren, werknemers en hun vertegenwoordigers informeren, en betrokkenen informeren bij besluiten over hen;
  • art. 27: een beoordeling van de gevolgen voor de grondrechten (FRIA), alleen voor publiekrechtelijke organen, private partijen die openbare diensten verlenen en bij bepaalde systemen voor kredietwaardigheid en levens- en ziektekostenverzekeringen;
  • art. 50: transparantie bij emotieherkenning, biometrische categorisering en deepfakes. Zie de transparantieplicht van artikel 50;
  • art. 73: een ernstig incident eerst melden aan de aanbieder.

Voor een aanbieder van een AI-systeem met een hoog risico komt daar veel bij: risicobeheer (art. 9), data (art. 10), technisch dossier (art. 11), logging (art. 12), kwaliteitsbeheersysteem (art. 17), monitoring na het in de handel brengen (art. 72) en melden aan de toezichthouder (art. 73). Welke rol u per systeem hebt, leest u in aanbieder of gebruiksverantwoordelijke.

Hoe combineert u beide kaders in één aanpak?

Gebruik ISO/IEC 42001 als ruggengraat en hang de wettelijke plichten eraan op. Concreet:

  • De AI-inventaris (A.4.2) krijgt per systeem ook de rol en de risicoklasse onder de verordening.
  • De impactbeoordeling van AI-systemen (6.1.4) kan in één formulier samengaan met de gegevensbeschermingseffectbeoordeling (DPIA, AVG art. 35) en, waar verplicht, de FRIA. De FRIA mag voortbouwen op een DPIA. Zie impactbeoordeling naast DPIA en FRIA en drie beoordelingen naast elkaar.
  • Menselijk toezicht uit art. 26 valt onder de processen voor verantwoord gebruik (A.9.2).
  • De incidentprocedure uit hoofdstuk 10 krijgt de termijnen van art. 73, naast de meldplichten die u al hebt.

In de documentenset van Online ISO zitten de documenten voor de AI-verordening in map AA (AI-verordening), naast de normdocumenten. Voorbeelden zijn AIMS-AA-6 Risicoclassificatie per AI-systeem, AIMS-AA-5 Screening verboden AI-praktijken, AIMS-AA-26 Procedure Verplichtingen gebruiksverantwoordelijke, AIMS-AA-27 Beoordeling van de gevolgen voor de grondrechten en AIMS-AA-73-A, de meldmatrix die de AI-verordening naast NIS2, DORA en de AVG zet. Valt u ook onder NIS2, dan sluit dat aan op uw bestaande meldprocedure. Bekijk de mappen op de pagina met documenttemplates of lees meer over het ISO/IEC 42001-pakket.

Veelgestelde vragen

Voldoen wij met een ISO/IEC 42001-certificaat aan de AI-verordening?

Nee, niet automatisch. Het certificaat geeft geen vermoeden van conformiteit. Het helpt wel aantonen dat u de plichten structureel hebt georganiseerd, en veel bewijs dat u voor de norm verzamelt, is ook bruikbaar richting een toezichthouder.

Kunnen wij wachten tot december 2027?

Nee. Verboden praktijken en AI-geletterdheid gelden sinds 2 februari 2025 en de transparantieverplichtingen sinds 2 augustus 2026. Alleen de eisen voor AI-systemen met een hoog risico uit bijlage III gelden vanaf 2 december 2027.

Is ISO/IEC 42001 verplicht onder de AI-verordening?

Nee. De verordening verwijst niet naar ISO/IEC 42001. Wie de norm invoert, doet dat vrijwillig, vaak omdat klanten of aanbestedingen erom vragen.

Wie houdt in Nederland toezicht op de AI-verordening?

Volgens het wetsvoorstel Uitvoeringswet AI-verordening worden naar verwachting de Autoriteit Persoonsgegevens (Directie Coördinatie Algoritmes) en de Rijksinspectie Digitale Infrastructuur de coördinerende markttoezichthouders, naast sectorale toezichthouders.

Wat verandert er als EN 18286 geharmoniseerd wordt?

EN 18286 gaat over het kwaliteitsbeheersysteem van art. 17 en raakt vooral aanbieders van AI-systemen met een hoog risico. Omdat die norm naar bijlage A van ISO/IEC 42001 verwijst, bouwt u met een werkend AI-managementsysteem al een groot deel van de basis.