ISO/IEC 42001

Wat is ISO/IEC 42001? Het AI-managementsysteem uitgelegd

ISO/IEC 42001 is de eerste certificeerbare norm voor een AI-managementsysteem. Lees hoe de norm is opgebouwd, wat er nieuw aan is, voor wie hij bedoeld is en hoe u begint.

Bijgewerkt op 9 min. leestijd

In het kort: ISO/IEC 42001 is de eerste internationale norm waarop u een AI-managementsysteem kunt laten certificeren. De norm volgt dezelfde hoofdstukindeling als ISO 27001 en ISO 9001 en voegt daar de rolbepaling per AI-systeem, de impactbeoordeling van AI-systemen en 38 beheersmaatregelen in bijlage A aan toe. Certificering is vrijwillig en helpt aantonen dat u AI verantwoord ontwikkelt of gebruikt.

AI zit inmiddels in veel gewone bedrijfssoftware: in de kantoorsuite, in het wervingspakket, in de klantenservice. Wie wil laten zien dat dat gebruik beheerst verloopt, komt al snel uit bij ISO/IEC 42001. In dit artikel leest u wat de norm is, hoe hij is opgebouwd, wat er nieuw aan is en hoe u begint.

Wat is ISO/IEC 42001 precies?

ISO/IEC 42001 is een managementsysteemnorm voor kunstmatige intelligentie. De norm beschrijft eisen voor een AI-managementsysteem (AIMS): het geheel van beleid, rollen, processen en vastleggingen waarmee een organisatie AI-systemen verantwoord ontwikkelt, levert of gebruikt.

De norm is opgesteld door de gezamenlijke AI-commissie van ISO en IEC (JTC 1/SC 42) en verscheen in december 2023 als ISO/IEC 42001:2023. Het is nog steeds de eerste editie, zonder amendement. In 2026 is de norm ongewijzigd als Europese norm overgenomen. In Nederland heet die uitgave NEN-EN-ISO/IEC 42001:2026. Die is alleen in het Engels verkrijgbaar: een Nederlandse vertaling bestaat niet.

Belangrijk om te weten: ISO/IEC 42001 certificeert een organisatie, niet een product. Het certificaat zegt dat u een werkend managementsysteem hebt voor uw AI-systemen. Het zegt niet dat een afzonderlijk AI-systeem veilig, eerlijk of wettelijk in orde is. Een uitgebreidere inleiding in blogvorm vindt u in ISO 42001 uitgelegd.

Wat is een AI-managementsysteem?

Een managementsysteem is geen software. Het is de manier waarop u als organisatie stuurt: u bepaalt doelen, schat risico’s in, neemt maatregelen, controleert of die werken en stuurt bij waar nodig. Dat is de bekende cyclus van plannen, uitvoeren, controleren en verbeteren.

Bij een AI-managementsysteem draait die cyclus om AI-systemen. Welke AI gebruiken wij eigenlijk? Wie is eigenaar? Welke schade kan een systeem aanrichten bij klanten of sollicitanten? Wie houdt toezicht op de uitkomsten, en wat doen wij als het misgaat? De antwoorden legt u vast in beleid, registers en procedures, en u laat zien dat u ernaar handelt.

Het vertrekpunt is bijna altijd een AI-inventaris: een overzicht van alle AI-systemen in de organisatie, met doel, eigenaar, rol en risicoklasse. Zonder volledig overzicht is de rest niet te onderbouwen. Hoe u dat aanpakt, leest u in een AI-inventaris opstellen in vijf stappen.

Hoe is de norm opgebouwd?

ISO/IEC 42001 volgt de vaste hoofdstukindeling die ISO voor alle managementsysteemnormen gebruikt. Hoofdstuk 1 tot en met 3 zijn inleidend; de eisen staan in hoofdstuk 4 tot en met 10. Daarna volgen vier bijlagen.

OnderdeelWaar het over gaatWat AI-specifiek is
4 Contextinterne en externe onderwerpen, belanghebbenden, toepassingsgebiedrol per AI-systeem bepalen, beoogd doel meewegen, bepalen of klimaatverandering relevant is
5 Leiderschapbetrokkenheid van de directie, beleid, rollenAI-beleid als kader voor de AI-doelstellingen
6 Planningrisico’s en kansen, doelstellingen, wijzigingenAI-risicobeoordeling (6.1.2), risicobehandeling met verklaring van toepasselijkheid (6.1.3), impactbeoordeling van AI-systemen (6.1.4)
7 Ondersteuningmiddelen, competentie, bewustzijn, communicatie, documentengrotendeels generiek; competentie per AI-rol
8 Uitvoeringoperationele planning en beheersingrisico- en impactbeoordeling op geplande momenten en bij significante wijzigingen (8.2 tot en met 8.4)
9 Evaluatiemonitoring, interne audit, directiebeoordelinggeneriek
10 Verbeteringcontinue verbetering, afwijkingen, corrigerende maatregelengeneriek
Bijlage A (normatief)38 beheersmaatregelen in 9 domeinenreferentielijst voor de verklaring van toepasselijkheid
Bijlage B (normatief)implementatierichtlijn per maatregelwat u per maatregel overweegt en vastlegt
Bijlage C (informatief)AI-doelstellingen en risicobronnen11 mogelijke doelstellingen en 7 risicobronnen
Bijlage D (informatief)gebruik in domeinen en sectorenalgemene toelichting

De enige normatieve verwijzing is ISO/IEC 22989, de norm met begrippen voor AI. Daaruit komen ook de rollen die u in 4.1 bepaalt, zoals AI-aanbieder, AI-producent, AI-klant en AI-partner.

Wat is er nieuw ten opzichte van ISO 27001 en ISO 9001?

Wie ISO 27001 of ISO 9001 kent, herkent het grootste deel van de structuur. De verschillen zitten in een beperkt aantal onderdelen, maar die wegen zwaar.

  • Rolbepaling per AI-systeem (4.1). U bepaalt per systeem welke rol u hebt. Dat bepaalt welke maatregelen gelden en welke wettelijke plichten u hebt. Zie aanbieder of gebruiksverantwoordelijke.
  • AI-risicobeoordeling met eigen criteria (6.1.1 en 6.1.2). U kijkt naar gevolgen voor de organisatie, maar ook voor personen en de samenleving. Meer in AI-risicobeoordeling volgens ISO 42001.
  • Impactbeoordeling van AI-systemen (6.1.4 en 8.4). Geheel nieuw: een beoordeling van de gevolgen voor personen, groepen en de samenleving, inclusief redelijkerwijs te voorzien misbruik. Zie impactbeoordeling van AI-systemen.
  • 38 beheersmaatregelen in bijlage A. Verdeeld over negen domeinen, van AI-beleid tot leveranciers. Zie de 38 beheersmaatregelen van bijlage A.
  • Bijlage B is normatief. Bij ISO 27001 staat de uitleg per maatregel in een aparte norm, ISO 27002. Bij ISO/IEC 42001 hoort de implementatierichtlijn bij de norm zelf.
  • Een verklaring van toepasselijkheid die aan risico’s hangt. Elk geïdentificeerd risico komt met zijn maatregelen in de verklaring van toepasselijkheid terug.
  • Klimaat zit al in de basistekst. Clausule 4.1 vraagt te bepalen of klimaatverandering relevant is. Een apart klimaatamendement, zoals bij andere normen, is er niet.

Voor wie is ISO/IEC 42001 bedoeld?

Voor elke organisatie die AI ontwikkelt, levert of gebruikt, ongeacht omvang of sector. De norm maakt onderscheid naar rol, niet naar grootte. Een gemiddeld mkb-bedrijf heeft al snel meerdere AI-systemen, met verschillende rollen. Neem dit voorbeeld:

  • AI-001: een klantenservicechatbot op de website, zelf gebouwd op een taalmodel van een leverancier. Hier bent u aanbieder.
  • AI-002: Microsoft 365 Copilot voor medewerkers. Hier bent u gebruiksverantwoordelijke.
  • AI-003: cv-voorselectie in de wervingssoftware van een leverancier. Ook hier bent u gebruiksverantwoordelijke, maar het systeem valt onder hoog risico.
  • AI-004: een eigen voorspelmodel voor voorraad en inkoop. Hier bent u aanbieder voor eigen gebruik.

Wie certificeert, is vaak leverancier van grote bedrijven of de overheid, doet mee aan aanbestedingen, ontwikkelt zelf AI of werkt in een gereguleerde sector zoals de financiële sector of de zorg. Of de norm bij uw situatie past, leest u in voor wie is ISO 42001 bedoeld.

Is ISO/IEC 42001 verplicht?

Nee. Certificering is vrijwillig: er is geen wet die een ISO/IEC 42001-certificaat eist. Wel is er de AI-verordening (AI Act), Verordening (EU) 2024/1689, die plichten oplegt aan aanbieders en gebruiksverantwoordelijken van AI-systemen.

ISO/IEC 42001 is geen geharmoniseerde norm onder die verordening en geeft dus geen vermoeden van conformiteit. Een AI-managementsysteem helpt wel aantonen dat u de wettelijke plichten structureel hebt belegd: inventaris, classificatie, menselijk toezicht, logging en incidentmeldingen. Wat de norm wel en niet dekt, leest u in ISO/IEC 42001 en de AI-verordening.

Welke documenten vraagt de norm?

De norm schrijft een aantal vastleggingen voor. De belangrijkste zijn:

  • het toepassingsgebied van het AI-managementsysteem (4.3);
  • het AI-beleid (5.2);
  • het proces en de resultaten van de AI-risicobeoordeling (6.1.2 en 8.2);
  • het proces voor AI-risicobehandeling, de verklaring van toepasselijkheid en het AI-risicobehandelplan (6.1.3 en 8.3);
  • de resultaten van de impactbeoordelingen (6.1.4 en 8.4);
  • de AI-doelstellingen (6.2) en het bewijs van competentie (7.2);
  • de resultaten van monitoring en meting (9.1), het auditprogramma met de auditresultaten (9.2) en de directiebeoordeling (9.3);
  • afwijkingen en corrigerende maatregelen, met hun resultaat (10.2).

Daarnaast vragen de maatregelen uit bijlage A om documentatie, zoals de AI-inventaris (A.4.2) en de vastlegging van impactbeoordelingen (A.5.3). Voor een maatregel die u gemotiveerd uitsluit, hoeft dat niet.

Bedenk dat een auditor meer wil zien dan papier. In de tweede fase van de audit vraagt hij per AI-systeem om bewijs dat het systeem werkt: de impactbeoordeling, het besluit tot inzet, de monitoring en een afgesloten corrigerende maatregel. Een set die alleen beleid bevat, is daarvoor niet genoeg.

Hoe verloopt certificering?

Certificering gaat in twee fasen. In fase 1 beoordeelt de certificatie-instelling de opzet: toepassingsgebied, beleid, risicomethode en verklaring van toepasselijkheid. In fase 2 toetst zij de werking, met steekproeven per AI-systeem. Daarna volgen twee toezichtsaudits en in het derde jaar een hercertificering.

In Nederland zijn BSI, DNV en TÜV NORD door de Raad voor Accreditatie (RvA) geaccrediteerd voor ISO/IEC 42001 (stand 2026). Certificatie-instellingen auditen volgens ISO/IEC 42006, met een AI-specialist in het auditteam. Meer over de audit, de keuze van een instelling, kosten en doorlooptijd leest u in ISO/IEC 42001-certificering.

Hoe begint u met ISO/IEC 42001?

Begin klein en concreet. Deze volgorde werkt in de praktijk:

  1. Maak een AI-inventaris, inclusief AI die medewerkers op eigen initiatief gebruiken.
  2. Bepaal per AI-systeem uw rol en de risicoklasse onder de AI-verordening.
  3. Leg het toepassingsgebied vast: welke systemen, processen en locaties vallen eronder.
  4. Schrijf het AI-beleid en laat de directie het vaststellen. Tips staan in een AI-beleid schrijven dat een auditor overtuigt.
  5. Stel risicocriteria op en voer de AI-risicobeoordeling en de impactbeoordelingen uit.
  6. Kies maatregelen en verantwoord ze in de verklaring van toepasselijkheid.
  7. Train medewerkers, voer de maatregelen in, meet de resultaten en sluit af met een interne audit en een directiebeoordeling.

Het volledige stappenplan staat in stappenplan naar ISO/IEC 42001-certificering. Online ISO biedt een complete documentenset voor ISO/IEC 42001 met 144 documenten in 19 mappen, waarin de eisen van de AI-verordening zijn verwerkt. U bekijkt de inhoud per map op de pagina met documenttemplates; meer over het pakket leest u op ISO/IEC 42001 bij Online ISO.

Veelgestelde vragen

Is ISO/IEC 42001 hetzelfde als de AI-verordening?

Nee. De AI-verordening is Europese wetgeving met plichten per AI-systeem. ISO/IEC 42001 is een vrijwillige norm voor het managementsysteem van uw organisatie. De twee overlappen, maar een certificaat betekent niet dat u aan de wet voldoet.

Geldt ISO/IEC 42001 ook als wij AI alleen gebruiken?

Ja. De norm is ook bedoeld voor organisaties die AI inkopen en gebruiken. U past dan vooral de maatregelen voor gebruik, leveranciers en informatie toe, en kunt een deel van de maatregelen voor ontwikkeling en data met motivering uitsluiten.

Moeten wij alle 38 maatregelen uit bijlage A invoeren?

Nee. U vergelijkt uw risicobehandeling met bijlage A en legt per maatregel vast of hij van toepassing is, met motivering. Uitsluiten mag, maar alleen als de motivering klopt met uw rol en uw AI-inventaris.

Kunnen wij ISO/IEC 42001 combineren met ISO 27001?

Ja. Beide normen hebben dezelfde hoofdstukindeling, zodat u documentbeheer, interne audit, directiebeoordeling en corrigerende maatregelen kunt delen. Een gecombineerde audit is gangbaar. Zie ISO/IEC 42001 en ISO 27001 combineren.

Hoe lang duurt het om ISO/IEC 42001 in te voeren?

Dat hangt af van het aantal AI-systemen en wat u al hebt. Voor een mkb-organisatie wordt indicatief zes tot twaalf maanden genoemd. Wie al een gecertificeerd managementsysteem heeft, zoals ISO 27001, kan sneller zijn omdat de basis er al ligt.